GS.TSKH. Đỗ Tất Lợi: Một sự nghiệp vẻ vang với cây thuốc và vị thuốc Việt Nam

GS.TS. Đỗ Tất Lợi sinh ngày 28/3/1919, tại làng Phù Xá, xã Phú Minh, huyện Sóc Sơn - Hà Nội trong một gia đình làm nghề nông.

Trong thời kỳ là sinh viên Đại học Y - Dược Hà Nội ông được cụ lang Lê Văn Sáp, người đã từng chữa khỏi gãy tay cho ông lúc nhỏ bằng thuốc Nam, truyền dạy và hướng dẫn sưu tầm các bài thuốc, cây thuốc hay. Đó là sự khởi đầu hướng cho ông sự đam mê muốn tìm hiểu những tinh hoa của nền y - dược học cổ truyền. Ông là một trong 6 người tốt nghiệp dược sĩ cao cấp năm 1944, ông mở một hiệu thuốc Tây ở phố Hàng Gai, Hà Nội. Hiệu thuốc của ông khác người với biển hiệu không đề tiếng Pháp là Pharmacie như các nhà khác mà ghi Hiệu thuốc để chỉ rõ khí phách độc lập của người Việt Nam.

Cách mạng Tháng Tám thành công, rồi kháng chiến toàn quốc 19/12/1946, DS. Đỗ Tất Lợi cùng với nhiều trí thức yêu nước đã gia nhập quân đội. Ông đã gặp BS. Vũ Văn Cẩn, Cục trưởng Cục Quân y, đề nghị tổ chức việc bào chế để tự sản xuất thuốc, chủ động có thuốc chữa bệnh cho bộ đội, cho đồng bào. Cục Quân y đã quyết định thành lập Viện Khảo cứu và Chế tạo dược phẩm để thực hiện tự lực cánh sinh, sản xuất  thuốc với nguyên liệu sẵn có trong nước. Viện này lúc đầu do DS. Vũ Công Thuyết phụ trách, sau đó giao cho DS. Đỗ Tất Lợi phụ trách trong suốt thời kỳ kháng chiến.

Những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, giữa rừng sâu Việt Bắc, vượt qua muôn vàn khó khăn, DS. Đỗ Tất Lợi cùng cán bộ Viện Khảo cứu và Chế tạo dược phẩm đã nghiên cứu và bào chế các thuốc, sản xuất một số hóa chất, cất cồn cao độ, cất tinh dầu và một số chất được chiết từ các cây cỏ để có thuốc phục vụ bộ đội và nhân dân... Ông còn đảm nhiệm các nhiệm vụ: Giám đốc chuyên môn Nha Quân dược, Trưởng phòng Dược chính Cục Quân y.

Năm 1954, hòa bình lập lại, DS. Đỗ Tất Lợi được cử làm Chủ nhiệm Bộ môn Dược liệu - Thực vật, sau đó ông là Chủ nhiệm bộ môn Dược liệu của Trường đại học Y - Dược khoa. Ông đã xây dựng Bộ môn Dược liệu trưởng thành và phát triển, trở thành một bộ môn có những đóng góp quan trọng cho ngành trong 10 năm đầu xây dựng hòa bình và những năm kháng chiến chống Mỹ. Bộ môn đã xây dựng được chương trình, đã xuất bản được giáo trình Dược liệu học và các vị thuốc Việt Nam, là tài liệu giáo khoa đào tạo nhiều thế hệ dược sĩ và cán bộ y tế nước ta, làm cho mọi người tin tưởng vào nguồn dược liệu vô cùng phong phú của đất nước, hiểu rõ và tự hào về nền Y - Dược dân tộc, về những bậc tiền bối như Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông. GS. Đỗ Tất Lợi đã cần cù làm việc trong phòng thí nghiệm và đặc biệt trở thành “con người điền dã” đi tìm kiếm và sưu tầm cây thuốc trên mọi miền đất nước. Giáo sư là người chỉ đạo chuyên môn cho 2 đợt điều tra sưu tầm dược liệu quy mô lớn ở miền Bắc Việt Nam.

Sách Những Cây Thuốc Và Vị Thuốc Việt Nam - Phần 1: Phần Chung  xuất bản lần thứ nhất (1962-1965), in làm 6 tập. Các lần xuất bản sau được in thành một quyển dày 1.276 trang khổ lớn, trình bày đẹp. Sách có 62 trang in màu, mỗi trang có 4 ảnh màu giúp nhận dạng đúng cây thuốc. Năm 2015, sách đã được in lần thứ XIX - một hiện tượng đặc biệt trong ngành xuất bản nước ta.